Η Πράσινη Χημεία (Green Chemistry) είναι μια νέα φιλοσοφία της Χημείας με βασική αρχή την πρόληψη της ρύπανσης του περιβάλλοντος: «Είναι καλύτερα να προλαμβάνουμε τη δημιουργία αποβλήτων και τοξικών ουσιών, παρά να τα αντιμετωπίζουμε μετά την δημιουργία τους με διάφορες κατεργασίας».

Η πλειονότητα των απειλών για την καταστροφή του περιβάλλοντος και κατά κύριο λόγο αυτές που σχετίζονται με τη Χημική ρύπανση, προκαλούνται από υλικά που παράγει και χρησιμοποιεί ο Χημικός. Η κοινωνική εικόνα επομένως του Χημικού χρεώνεται  την ταύτιση του με τη Χημική Βιομηχανία. Αντιθέτως όμως ο Χημικός, γνωρίζοντας τη σημασία και τα προβλήματα που προκαλούνται από τη χρήση διαφόρων επικίνδυνων ουσιών καθώς και αναπτύσσοντας τόσο μεθόδους τεχνολογία απορρύπανσης, όσο νέες μεθόδους οικολογικής παρασκευής είναι αυτός που καλείται νααντιμετωπίσει τα περιβαλλοντολογικά προβλήματα. Για το λόγο αυτό, τα τελευταία χρόνια γίνονται μεγάλες προσπάθειες σε παγκόσμιο επίπεδο για την εξάλειψη αυτών των προβλημάτων, με κύριο άξονα την ανάπτυξη μιας νέας επιστημονικής φιλοσοφίας, αυτή της Πράσινης Χημείας.

Η Πράσινη Χημεία, η νέα αυτή φιλοσοφία της Χημείας που έχει ως βασική αρχή την πρόληψη στη χρήση και δημιουργία επικίνδυνων χημικών ουσιών, έχει στόχο την υγεία του ανθρώπου και του περιβάλλοντος, την διατήρηση της Ποιότητας Ζωής που έχει

πετύχει η κοινωνία μέσω της Χημείας αλλά και την  προώθηση περαιτέρω  των τεχνολογικών  επιτευγμάτων της Χημείας κατά τρόπο Βιώσιμο.

Εμφανίστηκε δυναμικά στον επιστημονικό χώρο στις αρχές της τελευταίας δεκαετίας του 20^ου αιώνα. Ονομάζεται και Βιώσιμη Χημεία (Sustainable Chemistry) αλλά επικράτησε ο όρος Πράσινη Χημεία που πρωτοεισήχθηκε από τον Paul Anastas.

Οι τρεις πυλώνες που στηρίζεται η Βιωσιμότητα και αναπτύσσεται η Πράσινη Χημεία είναι: Περιβάλλον, Κοινωνία, Οικονομία.

Ποια είναι τα οφέλη από την υιοθέτηση της Πράσινης Χημείας;

Άνθρωπος

• Προστασία της Υγείας
• Διατήρηση και βελτίωση της Ποιότητας Ζωής παράγοντας, κατά τρόπο βιώσιμο,  ότι χρειάζεται ο άνθρωπος

Περιβάλλον

• Μειώνει ή εξαλείφει τις επικίνδυνες χημικές ουσίες που διοχετεύονται στο περιβάλλον από την παραγωγή και χρήση αγαθών.

Βιομηχανία

• Η Βιομηχανία ρυπαίνει λιγότερο το περιβάλλον.
• Βελτιώνει την εικόνα της Βιομηχανίας στην κοινωνία.
• Η βιομηχανία έχει οικονομικά οφέλη
• Η βιομηχανία συμμετέχει ουσιαστικά στην Βιώσιμη Ανάπτυξη
• Η υιοθέτηση της Πράσινης Χημείας δημιουργεί νέες θέσεις εργασίας.

« Πράσινη Χημεία είναι η χρησιμοποίηση ενός συνόλου αρχών με την εφαρμογή των οποίων μειώνεται ή εξαλείφεται η χρήση ή η δημιουργία επικίνδυνων ουσιών στις διεργασίες σχεδιασμού, παραγωγής και εφαρμογής των χημικών προϊόντων»

Paul T. Anastas

1. Πρόληψη: Είναι προτιμότερο να προλαμβάνουμε τον σχηματισμό αποβλήτων  από το να τα κατεργαζόμαστε ή να τα καθαρίζουμε αφού σχηματιστούν.

2. Οικονομία Ατόμων: Οι μέθοδοι σύνθεσης πρέπει να σχεδιάζονται έτσι ώστε όλα τα άτομα των αντιδρώντων ή όσον το δυνατόν περισσότερα να συμμετέχουν στο τελικό προϊόν.(Μείωση αποβλήτων)

3. Λιγότερο επικίνδυνες χημικές συνθέσεις: Σχεδιασμός συνθετικών μεθόδων ώστε να χρησιμοποιούν και να δημιουργούν ουσίες που έχουν ελάχιστη ή καθόλου τοξικότητα στον άνθρωπο και το περιβάλλον.

4. Σχεδιασμός ασφαλέστερων χημικών προϊόντων: Τα χημικά προϊόντα πρέπει να σχεδιάζονται έτσι ώστε να είναι αποτελεσματικά για τον σκοπό που σχεδιάστηκαν με ελαχιστοποίηση της τοξικότητάς των.

5. Ασφαλέστεροι διαλύτες και βοηθητικά μέσα: Η χρήση διαλυτών να αποφεύγεται ή όπου χρησιμοποιούνται να είναι αβλαβείς (εναλλακτικοί διαλύτες).

6. Σχεδιασμός για ενεργειακή αποτελεσματικότητα: Μείωση της απαιτούμενης ενέργειας στις διάφορες χημικές διεργασίες και όπου είναι δυνατόν οι συνθέσεις να γίνονται σε θερμοκρασία περιβάλλοντος και ατμοσφαιρική πίεση.

7. Χρήση ανανεώσιμων πρώτων υλών: Οι πρώτες ύλες πρέπει να είναι ανανεώσιμες.

8. Μείωση ενδιαμέσων παραγώγων: Μη απαραίτητα παράγωγα όπως προστατευτικές ομάδες, προστασία αποπροστασία, προσωρινές τροποποιήσεις φυσικών και/ή χημικών διεργασιών πρέπει να ελαχιστοποιηθούν ή να αποφεύγονται διότι τα στάδια αυτά απαιτούν επιπλέον αντιδραστήρια και δημιουργούν απόβλητα.

9. Κατάλυση: Καταλυτικά αντιδραστήρια, κατά το δυνατόν εκλεκτικά, υπερέχουν των αντιδραστηρίων που επιβάλλει η στοιχειομετρία της αντίδρασης.

10. Σχεδιασμός αποικοδομήσιμων και/ή ανακυκλώσιμων προϊόντων: Προϊόντα που αποικοδομούνται στο περιβάλλον προς μη τοξικά προϊόντα και δεν διατηρούνται ανέπαφα για μεγάλο χρονικό διάστημα ή ανακυκλώνονται.

11. Ανάλυση πραγματικού χρόνου για πρόληψη της ρύπανσης: Ανάπτυξη μεθόδων ανάλυσης πραγματικού χρόνου που θα επιτρέπουν τον έλεγχο των διεργασιών όσον αφορά το σχηματισμό επικίνδυνων ουσιών.

12. Ασφαλέστερη χημεία για την πρόληψη ατυχημάτων: Οι χρησιμοποιούμενες και παραγόμενες ουσίες σε μία χημική διεργασία πρέπει να επιλέγονται έτσι ώστε να υπάρχει ελάχιστη πιθανότητα χημικών ατυχημάτων συμπεριλαμβανομένων των εκπομπών, των εκρήξεων και της ανάφλεξης.

H ιδέα της Πράσινης Χημείας αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990, με την παράλληλη άνθιση κινημάτων πολιτών για την προστασία του περιβάλλοντος, καθώς και των επιστημόνων που εργάζονταν στην έρευνα και την ανάπτυξη χημικών βιομηχανιών και ερευνητικών κέντρων. Ο όρος «Green Chemistry» προτάθηκε και καθιερώθηκε από τον ελληνικής καταγωγής Paul Anastas, ο οποίος θεωρείται ο πατέρας της Πράσινης Χημείας καθώς και σημαντικός επιστήμονας.

Δεδομένου των τεραστίων ποσών που ξοδεύονταν σε απαρχαιωμένες συνθετικές μεθόδους και την ταυτόχρονη χρήση χρονοβόρων συνθετικών σταδίων καθαρισμού με τοξικούς διαλύτες, διάφορες  πρωτοβουλίες ξεκίνησαν από επιστήμονες χημικούς με μακροχρόνια χημική εργασία σε χημικά εργαστήρια και βιομηχανίες. “Ηδη ορισμένοι επιστήμονες σε άρθρα τους είχαν επισημάνει τις πρακτικές αυτές και με την αφύπνιση του περιβαλλοντικού κινήματος και της ιδέας της αειφορίας, άρχισαν να προετοιμάζουν το έδαφος για τις απαιτούμενες αλλαγές.

Προκειμένου να περάσει το μήνυμα στην επιστημονική κοινότητα, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η Υπηρεσία Προστασίας του Περιβάλλοντος των ΗΠΑ (Environmental Protection Agency, EPA) ξεκίνησε ένα πρόγραμμα πράσινης χημείας, εκπαίδευσης και πρακτικών σε διεθνές επίπεδο. Εν συνεχεία, το 1995 στις ΗΠΑ καθιερώθηκαν τα ετήσια βραβεία Πράσινης Χημείας με τα οποία καθιερώθηκε η συμβολική αλλά και η καθοριστική επιβράβευση των επιστημόνων, που προβαίνουν στις πιο σημαντικές ανακαλύψεις και εφαρμογές στον τομέα της Πράσινης Χημείας στις ΗΠΑ. Τα βραβεία απονέμει ο Πρόεδρος των ΗΠΑ (Presidential Green Chemistry Challenge Awards).

Αντίστοιχα στην Ιταλία, προκειμένου να προωθηθούν τα θέματα συνεργασίας μεταξύ των χημικών των πανεπιστημίων για περιορισμό της ρύπανσης του περιβάλλοντος και των αποβλήτων στα χημικά εργαστήρια, το 1993 ιδρύθηκε η Διαπανεπιστημιακή Συνεργασία (κονσόρτσιουμ) για τη Χημεία και το Περιβάλλον [Interuniversity Consortium Chemistry for the Environment (INCA)].Ταυτόχρονα, το 1993 πραγματοποιήθηκε στη Βενετία η πρώτη συνάντηση με τίτλο «Processi Chimici Innovativie Tutela dell Ambiente».

Το 1996 η Διεθνής Οργάνωση για τη Βασική και Εφαρμοσμένη Χημεία [International Union for the Pure and Applied Chemistry, IUPAC, Παρίσι],  αποφάσισε να ιδρυθεί ομάδα ειδικών για την Πράσινη Χημεία. Το 1997 στη Βενετία έγινε το Πρώτο Διεθνές Συνέδριο για την Πράσινη Χημεία (First International Green Chemistry Conference) υπό την αιγίδα της IUPAC.

Το 1997 ιδρύθηκε από την Αμερικανική Χημική Εταιρεία το Ινστιτούτο Πράσινης Χημείας (The Green Chemistry Institute). “Ενα Ινστιτούτο με μεγάλη επιρροή και δραστηριότητες όσον αφορά τις εφαρμογές της Πράσινης Χημείας και το οποίο έχει συμβάλει σημαντικά στην ενημέρωση των χημικών καθώς και τη διάδοση ερευνητικών και τεχνολογικών πρωτοβουλιών. Το Ινστιτούτο είναι επίσης γνωστό για τη διοργάνωση διεθνών συνέδριων σε θέματα Πράσινης Χημείας, καθώς και για την έκδοση βιβλίων και προώθηση εκπαιδευτικών προγραμμάτων.

Η Ευρωπαίκή ΄Ενωση χρηματοδότησε την έναρξη μαθημάτων στο Διεθνές Καλοκαιρινό Σχολείο Πράσινης Χημείας (International Green Chemistry Summer School) στη Βενετία από το 1998, μια πρωτοβουλία της οργάνωσης των Ιταλών επιστημόνων της INCA (www.unive.it/inca, Professor Pietro Tundo).

Το 2001 το EPSRC Engineering and Physical Sciences Research Council καθώς και η Royal Society of Chemistry (RSC) στη Μεγάλη Βρετανία, χρηματοδότησαν  την ίδρυση ενός δικτύου επιστημόνων και ερευνητών για θέματα Πράσινης Χημεία (GCN, Green Chemistry Network) με έδρα το Πανεπιστήμιο York της Αγγλίας. Στο Πανεπιστήμιο York το οποίο θεωρείται σημαντικό ερευνητικό κέντρο Πράσινης Χημείας (καθ. James Clark) με πολύπλευρες δραστηριότητες (www.chemsoc.org/networks/gcn/discuss.htm), λειτουργεί και αναπτύσσεται ραγδαία το κέντρο The Green Chemistry Centre of Excellence με προπτυχιακές και μεταπτυχιακές σπουδές, καθώς και πολυάριθμες άλλες δραστηριότητες (εκπαίδευση, έρευνα, συνέδρια και εκδόσεις). Επίσης από το 1999 εκδίδει το περιοδικό (μηνιαίο) Green Chemistry της Βασιλικής “Ενωσης Χημείας (Royal Society of Chemistry), το οποίο αποτελεί ένα από τα λίγα επιστημονικά περιοδικά στον τομέα της Πράσινης Χημείας.

Άλλα προγράμματα έρευνας πάνω στις αρχές της Πράσινης Χημείας αναπτύχθηκαν από διεθνείς και Ευρωπαϊκούς οργανισμούς. Η European Directorate for R&D (DG Research) χρηματοδότησε ερευνητικά και αναπτυξιακά προγραμμάτα με το 5ο Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Προγραμμάτων (European Fifth Framework Programme). Επίσης το Διεθνές Κέντρο Επιστήμης και Υψηλής Τεχνολογίας των Ηνωμένων Εθνών UNIDO-ICS (International Centre for Science and High Technology of the United Nations Industrial Development Organization) ανάπτυξε προγράμματα Πράσινης Χημείας καθώς και χρηματοδότησε νέες ιδέες. Τέλος, η Οργάνωση Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) (OECD, Organization for Economical Cooperation and Development) προώθησε προγράμματα Πράσινης Χημείας μεταξύ των βιομηχανικών χωρών τις οποίες αντιπροσωπεύει.

Το 2002 το βιβλίο «Cradle to Cradle. Remaking the Way We Make Things» (North Point Press, New York, 2002) των William McDonough & Michael Braungart έγινε μπεστσέλερ για τις καινοτόμες ιδέες στο σχεδιασμό καταναλωτικών προϊόντων. Επιπλέον, ο καθηγητής Braungart καθιέρωσε έναν ετήσιο κατάλογο των καλύτερων προϊόντων Πράσινης Χημείας και σχεδιασμού καταναλωτικών προϊόντων.

Την τελευταία δεκαετία έχουν δημιουργηθεί πολλά ινστιτούτα Πράσινης Χημείας σε διάφορες χώρες (Ιαπωνία, Ιταλία, Κίνα, Αυστραλία, Σουηδία, Γερμανία, Ισπανία, Ταϊβάν, κ.ά.). Παραδείγματα αποτελούν οι Canadian Green Chemistry Network, Centre for Greene Chemistry (Australia), Green and Sustainable Chemistry Network (Japan).

Επίσης πολλά πανεπιστήμια και κυρίως Τμήματα Χημείας έχουν αναπτύξει τα τελευταία χρόνια προπτυχιακές και μεταπτυχιακές σπουδές με θέμα την Πράσινη Χημεία. Χαρακτηριστικά δίνονται τα παρακάτω: Green Chemical Engineering Material Framework, University of Texas, Austin, USA, Green Chemistry for Process Engineering, University of Nottingham, England, Industrial and Applied Green Chemistry, University of York, England, Center for Green Chemistry and Green Engineering, Yale University, Greener Education Materials for Chemists, University of Oregon).

Τέλος, αρκετές χημικές βιομηχανίες λαμβάνουν ενεργό δράση στην προώθηση των στόχων της Πράσινης Χημείας στον βιομηχανικό τομέα. Τέτοιες είναι οι Goodrich Corporation, Dow Chemical Company, E.I. DuPont de Nemours, Eastman Kodak Company, κ.λπ.

Επιμέλεια κειμένου: Δημήτριος Γιαννακουδάκης

Ελληνικής καταγωγής χημικός, ο οποίος θεωρείται ο πατέρας της Πράσινης Χημείας και σημαντικός επιστήμονας. Ο Paul Anastas, ο οποίος εργάζονταν στην Αμερικανική Υπηρεσία Προστασίας του Περιβάλλοντος, (Environmental Protection Agency, Office of Pollution Prevention and Toxics), πρότεινε και καθιέρωσε τον όρο «Green Chemistry», σε μια εποχή που μεγάλος αριθμός επιστημόνων και τεχνολόγων έκαναν σημαντικές αλλαγές σε καθιερωμένες πρακτικές για τον περιορισμό της ρύπανσης και την προστασία των εργαζομένων και καταναλωτών. Τέλος, έχει εκδώσει δέκα βιβλία για την Πράσινη Χημεία στις ΗΠΑ.

Prof. Michael Braungart (Germany)

Γερμανικής καταγωγής χημικός, ο οποίος το 1987, ίδρυσε το EPEA Umweltforschung στο Αμβούργο. Στο επίκεντρο της EPEA βρίσκεται ο σχεδιασμός Cradle to Cradle, για τη δημιουργία προϊόντων προσανατολισμένων προς την οικονομία του κύκλου ζωής. Μαζί με τον αρχιτέκτονα William McDonough, έγραψαν το βιβλίο «Cradle to Cradle. Remaking the Way We Make Things«, North Point Press, New York, 2002, που έγινε μπεστσέλερ σε όλο τον κόσμο για τις καινοτόμες ιδέες στην κατασκευή αντικειμένων.

Prof. James Clark

Αμερικανός επιχειρηματίας και επιστήμονας πληροφορικής. Ίδρυσε πολλές αξιοσημείωτες εταιρείες, συμπεριλαμβανομένης της τεχνολογίας Silicon Graphics, Inc , Netscape Communications Corporation , myCFO και Healtheon .Το ερευνητικό του έργο σε γραφικά υπολογιστών οδήγησε στην ανάπτυξη συστημάτων για την ταχεία απόδοση των τρισδιάστατων εικόνων του υπολογιστήΤο 1999 ίδρυσε το περιοδικό Green Chemistry, το οποίο δημοσιεύεται κάθε μήνα από κάθε μήνα από το Royal Society of Chemistry και ιδρύθηκε το 1999 από τον James Clark ( University of York ).

Prof. Pietro Tundo

Ιταλικής καταγωγής καθηγητής οργανικής χημείας, ιδρυτικό μέλος καθώς και πρόεδρος του  Διεθνούς Καλοκαιρινού Σχολείου Πράσινης Χημείας (International Green Chemistry Summer School) που ιδρύθηκε στη Βενετία το 1998 με την πρωτοβουλία της οργάνωσης των Ιταλών επιστημόνων της INCA (www.unive.it/inca). Ήταν μεταξύ των πρώτων ευρωπαίων επιστημόνων  που εισήγαγαν την πράσινη χημεία ως θεμελιώδες εργαλείο μείωσης της μόλυνσης στη χημική βιομηχανία.

Επιμέλεια κειμένων: Δημήτριος Γιαννακουδάκης

Δείτε περισσότερα.

ΠΡΑΣΙΝΗ ΧΗΜΕΙΑ:

Η φιλοσοφία.

12 αρχές.

Η ιστορία.

Προσωπικότητες.

Περιοδικά.

Ελληνικό Δίκτυο.

GREEN CHEMISTRY, RSC Publishing

ENVIRONMENTAL Science & Technology, ACS Publications

onearth magazine, a survival guide for the planet

Green Chemistry Letters and Reviews, Taylor & Francis

Ιδρύθηκε το Απρίλιο του 2005 με πρωτοβουλία της Ένωσης Ελλήνων Χημικών και 4 ακαδημαϊκών ιδρυμάτων της Ελλάδος ( Τμήματα Χημείας Πανεπιστημίου Πατρών, Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Πανεπιστημίου Αθηνών). Στο δίκτυο μετέχουν και οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ Μεσόγειος SOS και WWF Ελλάς ως μέλη και συνεργάτες.

Ο σκοπός του δικτύου είναι η προώθηση της Πράσινης Χημείας στην εκπαίδευση όλων των βαθμίδων, στην έρευνα, στην βιομηχανία και στην κοινωνία.

Στις δράσεις του Ελληνικού Δικτύου Πράσινης Χημείας περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων η δημιουργία εκπαιδευτικού υλικού, σεμινάρια και διαλέξεις σε πανεπιστήμια και σχολεία, καταγραφή της έρευνας στην Ελλάδα, Μεταπτυχιακά Διπλώματα στην Πράσινη Χημεία, καθιέρωση Πανελληνίου Συμποσίου Πράσινης Χημείας, ενημέρωση της βιομηχανίας για την πράσινη χημική τεχνολογία, ενημέρωση φορέων και πολιτείας, ευαισθητοποίηση του καταναλωτή και η στήριξη ενός ισχυρού κανονισμού REACH.